top of page

Am eglwys St James

Am yr eglwys

Yn ail hanner y 12fed ganrif rhoddwyd y capel yn Y Wig i Briordy Ewenni 'ar yr amod bod y Prior yn darparu tair gwasanaeth yr wythnos'.

Ar ryw adeg fe'i hatodwyd i blwyf Saint-y-brid.  Gwyddom mai dyma oedd y sefyllfa ym 1563 a'i bod yn cael ei gwasanaethu gan ficeriaid Sain Ffraid hyd 1950, pan oedd pentrefi'r Wig , cyfunwyd Monknash a Marcroes i ffurfio un fywoliaeth, a ddaeth yn ei dro yn rhan o Fywoliaeth Reithorol Llanilltud Fawr ym 1983.

Y nodweddion hynaf neu'r eglwys yw bwa'r gangell, ffenestr y gangell a'r bedyddfaen, sef y Normaniaid.

Mae olion croes bregethu ganoloesol yn y fynwent wedi'u rhestru ar wahân fel cofeb Gradd II, a ddosberthir fel 'mewn perygl'.

Erbyn canol y 19eg ganrif roedd yr adeilad wedi dadfeilio.  Roedd angen iddo hefyd ddarparu ar gyfer mwy o bobl.  _cc-1919-58d_ _cc78190-help o grant gan Gymdeithas Adeiladu'r Eglwys Gorfforedig, ymgymerwyd â gwaith mawr dan gyfarwyddyd John Prichard, Pensaer yr Esgobaeth.  Roedd hyn yn golygu ailadeiladu'r wal ogleddol yn sylweddol ac ailosod ffenestri. -bb3b-136bad5cf58d_ Mae'r ffenestri o'r cyfnod hwn yn yr arddull Saesneg Cynnar, yn codi i bwynt, gan ddilyn siâp cilfach a oedd eisoes yn bodoli yn y cysegr.  Yn unol â ffasiwn y amser, defnyddid gwaith carreg amryliw o amgylch y ffenestri.

Ychwanegwyd y porth a'r festri hefyd, tra bod y tŵr wedi'i uchder o bedair i bum troedfedd a'i gapio â tho ar oleddf mewn arddull a fabwysiadwyd ar gyfer rhai eglwysi eraill yn y rhan hon o Dde Cymru a Phenrhyn Gŵyr.

 

Olion croes bregethu ganoloesol o flaen y porth o'r 19eg ganrif.  Mae plac coffa wrth ochr y porth.

Golygfa geni o dan y bwa canslo hynafol

Y ffont Normanaidd.  Mae hwn yn nodweddiadol o ffontiau'r cyfnod a byddai wedi cael ei ddefnyddio ar gyfer trochi babanod yn gyfan gwbl adeg eu bedydd.

Y twr gyda'i do cyfrwy

Cofebau

Mae deuddeg cofeb y tu mewn i'r eglwys, yr hynaf uwchben y pulpud yn dyddio'n ôl i 1698.

Mae ffurf wahanol ar gofebion eraill.  Cymal arian yw un yn dyddio o 1637.  Yn fwy diweddar mae ffenestri lliw 194 o wydr.

Cofeb i Frances Hewett, ganwyd 25 Ionawr 1798, a fu farw yn 30 oed.

Cofiant i Mary Dunn, yr hon a fu farw yn 1737, yn 31 oed

Cymun â'r arysgrif 'Cwpan Cymun Plwyf y Wig, Edward Lloyd, 1637'.  Coffeir aelodau eraill o'r teulu Lloyd ar gofeb uwchben y pulpud._cc781905-5cde-3194-3194 bb3b-136bad5cf58d_ Ni chedwir y cwpan cymun yn yr eglwys.

cofrestri

Mae cofrestrau o briodasau sydd wedi digwydd yn Eglwys Sant Iago ers 1754.  Mae cofnodion bedyddiadau yn cychwyn o 1802 ac o gladdedigaethau o 1813.

bottom of page